De Participatiewet is op dit moment nog steeds onnodig ingewikkeld en sluit niet goed aan bij wat mensen écht nodig hebben. Om die reden is ‘Participatiewet in Balans’ ontwikkeld: een programma dat staat voor minder regels, meer duidelijkheid en vooral meer vertrouwen. Sinds begin 2026 zijn er verschillende maatregelen ingevoerd die, – samen met maatregelen die nog volgen, – ruimte moeten creëren voor maatwerk en een menselijkere benadering van bijstandsgerechtigden. Zo kunnen we beter aansluiten bij iemands situatie, mogelijkheden en tempo. Dit vraagt om een stevige cultuurverandering. Maar hoe maak je die stap in de praktijk? K2 denkt graag mee.
Stabiliteitsdenken als vertrekpunt voor passende ondersteuning
In het transitieprogramma spelen de uitvoerders van de Participatiewet een belangrijke rol. Zij krijgen meer ruimte om eigen, professionele afwegingen te maken op basis van hun kennis en ervaring. Maar dat betekent ook dat de blik moet verschuiven: weg van controleren en wantrouwen, en toe naar herstel, ondersteuning en echte aandacht voor iemands persoonlijke situatie. Dat is een grote opgave, want er wordt van uitvoerders gevraagd een vernieuwd waardenpakket eigen te maken en dit om te zetten in concreet gedrag en werkwijzen.
Om hierin de eerste stappen te zetten, kan het stabiliteitsdenken helpen. Het biedt namelijk een duidelijk en herkenbaar denk- en doekader om mensen in een kwetsbare positie te benaderen. Uitgangspunt hierbij is dat stress structureel moet worden verminderd door stabiliteit te vergroten. Het stabiliteitsdenken onderscheidt drie gebieden waarop stabiliteit essentieel is:
- Bestaanszekerheid, zoals financiën, huisvesting en ritme;
- Continuïteit van zorg en ondersteuning;
- Meedoen en (weer) onderdeel worden van een gemeenschap
Deze gebieden beïnvloeden elkaar voortdurend. Als er op één of meer van deze gebieden geen stabiliteit is, bijvoorbeeld rond financiën, loopt iemands stressniveau snel op. En wanneer een mens langere tijd onder stress leeft, heeft dat direct effect op het vermogen om problemen zelf op te lossen of om keuzes te maken die helpen vooruit te komen. Stress kleurt hoe iemand denkt en handelt.
Het stabiliteitsdenken helpt om dat beter te begrijpen. Het laat zien waarom mensen soms niet kunnen voldoen aan regels of verwachtingen, zelfs niet wanneer ze dat zouden willen. Ook maakt het duidelijk dat professionals niet vanuit losse domeinen moeten werken, maar juist domeinoverstijgend, met oog voor het geheel. Dus niet alleen kijken naar participatiemogelijkheden, maar ook naar de basis: gezondheid, huisvesting, veiligheid en manieren om stress te verminderen. Door te onderzoeken waar de meeste stress zit, wordt snel duidelijk welke stappen eerst nodig zijn om rust en ruimte te creëren. Pas vanuit die basis kan iemand zich ontwikkelen richting werk, participatie of een andere manier van meedoen in de samenleving. *
Zodoende geeft het stabiliteitsdenken uitvoerders een helder houvast bij de keuzes die zij moeten maken. Het maakt zichtbaar wat echt prioriteit heeft, helpt om ingewikkelde situaties te ontwarren en biedt een gezamenlijke taal om samen te werken met andere betrokken professionals rondom een inwoner.
Samen oefenen met een nieuwe manier van werken
K2 ondersteunt gemeenten en andere organisaties hierbij door trainingen te geven in het stabiliteitsdenken. In onze aanpak combineren we theorie altijd met de ervaringskennis van mensen die zelf in kwetsbare posities hebben geleefd. Zij weten als geen ander waar de blinde vlekken van professionals zitten en juist hun perspectief brengt het gedachtegoed pas écht tot leven.
Daarnaast zetten we simulaties in. Tijdens een simulatie kunnen professionals zelf ervaren op hoeveel verschillende manieren het in iemands leven mis kan gaan en hoe die problemen elkaar kunnen versterken. Door het geheel te zien, dus alle leefgebieden die tegelijk onder druk staan, wordt al snel duidelijk dat een oplossing er anders uitziet dan wanneer je alleen vanuit één domein naar het probleem kijkt. Het totaalplaatje maakt zichtbaar waarom keuzes die op papier logisch lijken, in de praktijk soms helemaal niet werken.
Simulaties bieden ook ruimte voor reflectie op bejegening. Tijdens een eerdere training liet een uitvoerder van de Participatiewet bijvoorbeeld zien hoe een gesprek met een hulpvrager normaal gesproken verloopt: aan de hand van een vragenlijst die nu eenmaal bij de taak hoort. De acteur met wie hij sprak werd tijdens dit rollenspel zichtbaar gespannen en vond het lastig om antwoord te geven. De ervaringsdeskundige die aanwezig was, deed toen een eenvoudige suggestie: begin eens met de vraag hoe het nu met iemand gaat.
Dit voorbeeld laat zien dat uitvoerders vaak werken binnen strakke systemen en vaste werkwijzen; dat vormt hun dagelijkse realiteit. Maar daardoor kan het menselijke soms onbedoeld naar de achtergrond raken. Tegelijk laat het voorbeeld zien dat kleine, haalbare veranderingen in de manier van werken al veel kunnen betekenen voor het contact en het gevoel van veiligheid bij inwoners. Dit zijn precies de aanpassingen die nodig zijn om de Participatiewet in balans te brengen.
Die cultuurverandering vraagt echter niet alleen iets van de uitvoerders. Ze vraagt iets van álle lagen die betrokken zijn bij de Participatiewet in Balans. Een nieuwe werkwijze kan spannend zijn, zeker wanneer een bepaalde manier van werken jarenlang het vaste stramien is geweest. Uitspraken als Doe wat nodig is of Wij staan achter je zijn dan niet genoeg om uitvoerders echte rugdekking te geven. Daarom staan we in trainingen altijd stil bij twee vragen:
Welk concreet gedrag verwacht de leidinggevende van de uitvoering?
én
Wat heeft de uitvoering nodig om dat gedrag in de praktijk te kunnen brengen?
Op die manier zorgen we ervoor dat uitvoerders niet alleen verantwoordelijkheid krijgen, maar ook de ruimte, steun en helderheid die nodig zijn om die verantwoordelijkheid goed uit te kunnen voeren.
Wil je meer weten over hoe wij jouw gemeente kunnen helpen met het werkbaar maken van de Participatiewet in Balans? Of hebben jullie behoefte aan een goed gesprek? Of hebben jouw uitvoerders behoefte aan een goed gesprek? Neem gerust contact met ons op.
* Lees ook Stabiliteitsdenken voor preventie, hulp en ondersteuning aan mensen en gezinnen in een kwetsbare positie voor een extra verdiepingsslag in het stabiliteitsdenken.
Naslag
Stimulansz. (2025). Handreiking Participatiewet in balans: Wegwijzer bij de implementatie van de wijzigingen (versie 2).
Vereniging van Nederlandse Gemeenten. (2025.). Veelgestelde vragen Participatiewet in Balans – algemeen. Geraadpleegd op [4 maart 2026], van https://vng.nl/artikelen/veelgestelde-vragen-participatiewet-in-balans-algemeen
