Waar het begon
Een grote gemeente met meer dan honderdduizend inwoners vroeg ons mee te denken over de vraag: hoe sluit je beter aan op de behoeften van werkende inwoners die toch op of rond de armoedegrens leven? In het coalitieakkoord 2022–2026 stond de ambitie geformuleerd om te onderzoeken of inkomensondersteuning mogelijk is op basis van het besteedbaar inkomen. Het eerste idee: een regeling ontwikkelen waarbij het totale jaarinkomen van een inwoner wordt opgeteld en vervolgens evenredig over twaalf maanden wordt verdeeld.
Tijdens het ontwerpproces veranderde de richting. Ervaringsdeskundige Désiré legde een op het eerste gezicht logisch, maar belangrijk inzicht bloot: voor mensen die in armoede leven is het allerminst vanzelfsprekend om inkomen — salaris, vakantiegeld, toeslagen — gelijkmatig te verdelen over twaalf maanden. Extra’s verdwijnen vaak direct naar openstaande rekeningen of noodzakelijke aankopen, zoals een paar nieuwe schoenen voor een kind. Vanuit het perspectief van deze inwoners betekent besteedbaar inkomen dan ook: wat er deze maand écht overblijft nadat alles is betaald. Die reality check maakte de weg vrij voor een heel andere aanpak: die van de narratieve ethiek.
Onze aanpak: leren van verhalen
In de narratieve ethiek werken we met verhalen als bron van morele betekenis en richting. Verhalen geven al eeuwenlang inzicht in wat mensen belangrijk vinden en hoe zij afwegingen maken. Ze helpen ons beter te begrijpen hoe mensen hun wereld ervaren en welke waarden daarin meespelen.
Door ervaringen van inwoners te verzamelen, samen te onderzoeken en te duiden, komen onderliggende waarden en latente behoeften naar voren. Latente behoeften zijn de onuitgesproken maar essentiële behoeften die in verhalen besloten liggen. Deze inzichten helpen ons om scherper te zien waar beleid of uitvoering beter kan aansluiten op wat mensen daadwerkelijk nodig hebben.
De praktijk
In overleg met de gemeente kozen we voor een tweesporenaanpak:
1. De ervaringen uit het leven van inwoners ophalen
We voerden talrijke straatgesprekken en huis-aan-huisgesprekken. Inwoners deelden vaak voor het eerst openlijk ervaringen met bestaansonzekerheid.
2. Diepgang via een socratisch groepsgesprek
Elf inwoners/ervaringsdeskundigen gingen met elkaar in gesprek, niet alleen als vertellers, maar ook als onderzoekers van hun eigen verhaal.
- Socratisch gesprek: een begeleide, onderzoekende dialoog waarin deelnemers samen stap voor stap verhelderen wat er moreel op het spel staat. Zonder oordeel, met aandacht voor betekenis en gevolgen.
- Rol van de gemeente: twee medewerkers waren aanwezig met één opdracht: luisteren. Zo vergrootten we de zeggenschap van inwoners en voorkwamen we dat het beleidsperspectief het gesprek overnam.
Wat naar boven kwam: de morele kern
Hoewel de verhalen verschilden, zagen we vier terugkerende latente behoeften. Deze vormen de morele kern van de verhalen en laten zien welke richting beleid en uitvoering op zouden moeten gaan:
- Begrip & troost
Erkenning van de last en de complexiteit van rondkomen. Serieus genomen worden, zonder oordeel. - Concrete hulp
Praktische en tijdige ondersteuning die aansluit op het ritme van iemands leven. Niet alleen doorverwijzen, maar daadwerkelijk helpen. - Verantwoordelijkheid
Duidelijkheid over wie wat doet, waarom en wanneer, zodat inwoners niet verdwalen tussen loketten. - Eerlijkheid
Transparantie over criteria, keuzes en grenzen. Heldere verwachtingen scheppen, ook als iets niet kan.
Deze behoeften vormden voor de gemeente een moreel kompas bij de vraag: Wat willen we als gemeente betekenen voor onze inwoners?
Van inzichten naar koers: waarden als fundament
In vervolgsessies met ambtenaren, leidinggevenden en bestuurders vertaalden we de verhalen en latente behoeften naar een aangescherpt waardenkader. Doordat zij deze waarden nu kunnen koppelen aan concrete ervaringen, wordt het kader veel beter invoelbaar en daardoor ook effectiever. De waarden van waaruit de gemeente voortaan wil werken, zijn het bieden van een luisterend oor, daadwerkelijk iets doen en leren van de ervaringen van inwoners:
“Dat inwoners zich bij ons begrepen en gehoord voelen. Dat het voelt als een warm bad, dat mensen een zucht van verlichting slaken, kunnen gaan zitten,” aldus een medewerker.
Tastbaar resultaat: verhalen die beleid bewegen
De ervaringen van de inwoners, hun latente behoeften en het aangescherpte waardenkader hebben wij samengebracht in een verhalenbundel én een expositie. Daarmee worden de inzichten niet alleen gelezen, maar óók gezien en gevoeld, door beleidsmakers, uitvoerders en bestuur. *
Begrippen nog eens kort uitgelegd:
- Narratieve ethiek: werken met verhalen als bron van morele betekenis om koers en keuzes te bepalen.
- Socratisch gesprek: onderzoekende dialoogvorm die helpt om waarden en aannames expliciet te maken.
- Latente behoeften: onderliggende, vaak nog niet uitgesproken behoeften die in verhalen zichtbaar worden.
- Morele kern: de waarden en behoeften die richting geven aan wat “goed handelen” is een bepaalde context.
Wil je meer te weten komen over waarom wij graag met exposities werken? Bekijk dan onze brochure: https://www.k2.nl/case/ervaringen-zichtbaar-impact-voelbaar-een-greep-uit-onze-expositievormen/
Naslag
Narratieve Ethiek, Ambtelijk Vakmanschap. Beschikbaar via: https://www.ambtelijkvakmanschap.nl/dialoog-en-ethiek/narratieve-ethiek
